مرکزی مینیو کھولیں

ویکی شیعہ β

تبدیلیاں

مرجع تقلید

19,530 بائٹ کا اضافہ، 12:08، 3 مارچ 2018ء
کوئی ترمیمی خلاصہ نہیں
==مرجعیت کے دورے ==
شیعہ مرجعیت کے فراز و نشیب، مختلف شہرو میں جابجا ہونے کے بہت سارے علل و عوامل ہیں جن میں سے حکومتوں کی مداخلت، قومی رابطے اور سلیقے، سیاسی حادثات، روابط کے امکانات اور حوزہ علمیہ کی قوت و ضعف اہم عوامل تھے۔ کلی طور پر شیعہ مرجعیت کو نو دوروں میں تقسیم کیا جاسکتا ہے۔
===پیش از قرن ۱۳ قتیرھویں صدی ہجری سے پہلے==={| class="wikitable" ; align="left" ; style="text-align:center; margin:5px 15px 5px 0px; font-sisize:95%;" ;|-| ||عنوان ||دوره زمانی ||مراجع شاخص ||[[حوزه علمیه]]|-style="background:#DDEEFF;"| ۱||پیش از دوران جدید ||غیبت صغرا تا سده ۱۳ ق || شیعیان از افراد متعددی تقلید می‌کردند || مناطق مختلف|-style="background:#FFE8E8;"| ۲||قبل از صاحب جواهر ||۱۲۰۰ق تا ۱۲۶۶ق||[[میرزای قمی]]، [[محمد حسن نجفی]] (صاحب جواهر) ||عراق|-style="background:#FFFFDD;"| ۳||از نجفی تا انصاری ||۱۲۶۶ - ۱۲۸۱ق ||[[مرتضی انصاری]] || عراق|-style="background:#EAFFEF;"| ۴||انصاری تا میرزای شیرازی ||۱۲۸۱ – ۱۳۱۳ق ||[[سید محمد حسن شیرازی]] (میرازی شیرازی) ||عراق|-style="background:#CCFFFF;"| ۵||میرزای شیرازی تا سید یزدی ||۱۳۱۲ – ۱۳۳۷ق || [[آخوند خراسانی]]، [[سید محمد کاظم یزدی|سید یزدی]]|| عراق|-style="background:#FFFFC8;"| ۶||از سید یزدی تا ابوالحسن اصفهانی ||۱۳۳۷ – ۱۳۶۵ ق || [[عبدالکریم حائری]]، [[میرزا محمد حسین نائینی|نائینی]]، [[سید ابوالحسن اصفهانی| اصفهانی]]|| عراق، ایران|-style="background:#D2FFC4;"| ۷||از اصفهانی تا بروجردی ||۱۳۶۵ – ۱۳۸۰ ق || [[سید حسین طباطبائی بروجردی]]||ایران|-style="background:#DCEDEA;"| ۸||از بروجردی تا اراکی || ۱۳۸۰ – ۱۴۱۳ ق || [[سید محسن حکیم|حکیم]]، [[سید ابوالقاسم خوئی|خوئی]]، [[ امام خمینی]]، [[سید محمد رضا گلپایگانی| گلپایگانی]]||عراق، ایران|-style="background:#FAF2EF;"| ۹||بعد از اراکی ||۱۴۱۳ - || [[محمد تقی بهجت|بهجت]]، [[میرزا جواد تبریزی|تبریزی]]، [[محمد فاضل لنکرانی|فاضل لنکرانی]]||عراق،‌ ایران|} [[رسول جعفریان]] عصر اخیر مرجعیت را با [[وحید بهبهانی]] آغاز می‌کند که البته بیشتر مرجعیت علمی است تا اداره شؤون شیعیان یعنی چنین نبود که اکثر شیعیان [[تقلید (فقه)|مقلد]] او باشند.<ref>جعفریان، تشیع در عراق مرجعیت و ایران، ۱۳۸۶ش، ص۵۸</ref>پیش از این دوران شیعیان معمولا بر اساس [[فتوا|فتاوای]] عالمان ساکن در منطقه سکونت خود عمل می‌کردند و می‌توان گفت مرجع شاخصی که اکثریت شیعیان جهان از او [[تقلید]] کنند وجود نداشته است.=== آغاز مرجعیت با صاحب جواهر===به گفته برخی پژوهشگران نخستین دوره مرجعیت متنفذ و فراگیر در بین شیعیان متعلق به [[حوزه علمیه نجف]] است و با [[محمد حسن نجفی]] معروف به صاحب جواهر(م ۱۲۶۶ق) آغاز می‌شود.<ref>حائری، تشیع و مشروطیت در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۸۲</ref> او قضاوت بر اساس تقلید را جایز می‌دانست و شاگردان بسیاری در ایران داشت.<ref>جعفریان، تشیع در عراق مرجعیت و ایران، ۱۳۸۶ش، ص۵۹</ref> که در واقع مروجان مرجعیت و فتاوای او محسوب می‌شدند. بعد از صاحب جواهر نیز مرجعیت شیعه هم‌چنان در عراق و حوزه علمیه نجف مستقر بود و مجتهدانی چون شیخ [[مرتضی انصاری]] (م۱۲۸۱ق) که شاگرد صاحب جواهر بود و [[میرزای شیرازی|محمد حسن شیرازی]] (م۱۳۱۲ق) صاحب فتوای [[تحریم تنباکو]] مشهورترین و متنفذترین ایشان هستند.<ref>حائری، تشیع و مشروطیت در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۸۲-۸۳</ref> [[نهضت مشروطه ایران|نهضت مشروطه]] در ایران باعث دخالت صریح مراجع تقلید در مسائل سیاسی شد. [[آخوند خراسانی]] و [[سید محمد کاظم یزدی]] صاحب کتاب [[عروة الوثقی]] مراجع مهم این دوره هر دو ایرانی و ساکن نجف بودند و البته در موضوع مشروطیت در دو قطب مخالف هم بودند. خراسانی فتوای مشروطه را صادر کرد و یزدی با آن مخالفت کرد. در سال ۱۳۳۷ق و سکونت [[عبدالکریم حائری یزدی]] در قم دوران جدید حیات حوزه علمیه قم شروع شد. این سال با درگذشت سید یزدی مصادف شد. با شکل‌گیری حوزه علمیه قم و درگذشت سید یزدی و [[شیخ الشریعه اصفهانی]] (۱۳۳۹ق) بخشی از مرجعیت شیعه به ایران و شخص حائری منتقل شد. سکونت [[سید حسین بروجردی]] در سال ۱۳۲۴ش (۱۳۶۳ق) در قم و فعالیت‌های او باعث رونق گرفتن این حوزه علمیه شد. بعد از درگذشت [[سید ابوالحسن اصفهانی]](م ۱۳۲۵ش) که ساکن نجف بود بروجردی تا سال ۱۳۴۰ش، مرجع شاخص شیعیان به شمار می‌آمد. <ref>جعفریان، تشیع در عراق مرجعیت و ایران، ۱۳۸۶ش، ص۷۹</ref>[[پرونده:نمودار مراجع تقلید بعد از درگذشت آیت الله بروجردی تا درگذشت آیت الله اراکی.jpg|راست|بندانگشتی|مراجع تقلید شیعه بعد از بروجردی ۱۳۴۰ش تا اراکی ۱۳۷۳ش]]پس از آیت الله بروجردی مرجعیت متمرکزی وجود نداشت و مراجع متعددی در ایران و عراق مورد توجه شیعیان بودند.<ref>قربانی، تاریخ تقلید در شیعه، ۱۳۹۴ش، ص۳۷۳</ref> هر چند در سالهای اولیه این دوران [[سید محسن حکیم]](م ۱۳۹۰ق) که ساکن نجف بود بیش از دیگران مورد اقبال بود.<ref>جعفریان، تشیع در عراق مرجعیت و ایران، ۱۳۸۶ش، ص۸۱</ref> در اواخر این دوران ۳۳ ساله [[سید روح الله خمینی]] (م ۱۴۰۹ق) بنیانگذار [[جمهوری اسلامی ایران]] مقبول‌ترین مرجع ساکن ایران و [[سید ابوالقاسم خوئی]] متنفذترین مرجع ساکن نجف محسوب می‌شد. پس از درگذشت [[سید ابوالقاسم خوئی]] در ۱۴۱۳ق (۱۳۷۰ش) در فاصله‌ای سه ساله مرجعیت فراگیر شیعه در [[حوزه علمیه قم]] متمرکز بود. دلیل این وضعیت را می‌توان درگذشت مراجع نجف، [[معاودین|اخراج بسیاری از تحصیل‌کردگان ایرانی از نجف]] و محدودیت‌های اعمال شده از سوی حزب حاکم بعث در عراق دانست. مهاجرت اجباری ایرانیان ساکن نجف باعث سکونت بسیاری از آنان در قم و ضعیف شدن حوزه علمیه نجف شد . [[سید محمد رضا گلپایگانی]] و [[محمد علی اراکی]] دو مرجع تقلید مشهور این دوره نه چندان طولانی بودند. دوره متاخر مرجعیت با درگذشت [[محمد علی اراکی]] در سال ۱۳۷۳ش (۱۴۱۵ق) آغاز شده است. در این دوره مراجع تقلید متعددی در [[ایران]]، [[عراق]]، [[لبنان]] و [[پاکستان]] عهده‌دار این مسئولیت شده‌اند. == مرجعیت در عراق ==مرجعیت به شکل متمرکز در قرن ۱۳ قمری از حوزه علمیه نجف و با [[محمد حسن نجفی|صاحب جواهر]] و [[شیخ مرتضی انصاری|شیخ انصاری]] آغاز شد. و از آن تاریخ همیشه در عراق و به ویژه در نجف مراجع تقلید شیعه حضور داشته‌اند. علاوه بر نجف گاه در کربلا نیز افرادی مورد مراجعه شیعیان بوده و به عنوان مرجع تقلید شناخته می‌شدند. در دوران میرزای شیرازی مرجعیت شیعه به [[حوزه علمیه سامرا|سامرا]] منتقل شد. [[آخوند خراسانی]]، [[سید محمدکاظم طباطبائی یزدی|سید کاظم یزدی]]، [[سید ابوالحسن اصفهانی]]، در سال‌های ۱۳۶۵-۱۳۸۰ق مرجعیت بیشتر در اختیار آیت الله بروجردی و در قم بود ولی همزمان [[سید محسن حکیم]](م ۱۳۴۹ش) و [[سید محمود حسینی شاهرودی]](م ۱۳۵۳ش) مورد مراجعه گروهی از شیعیان بودند. با درگذشت آيت الله بروجردی در سال ۱۳۴۰ش حکیم و شاهرودی و [[سید ابوالقاسم خوئی]](م ۱۳۷۰ش) عهده‌دار مرجعیت در حوزه نجف شدند. فاصله زیاد بین درگذشت شاهرودی و خوئی باعث شد سید ابوالقاسم خوئی به یکی از متنفذ‌ترین مراجع تقلید شیعه تبدیل شود. در سال‌های ۱۳۴۴ تا ۱۳۵۷ش آیت الله [[سید روح الله موسوی خمینی|سید روح الله خمینی]] نیز از ایران به عراق تبعید شده و ساکن نجف بود. در سال‌های دهه ۱۳۵۰ش حکومت عراق بسیاری از ایرانیان ساکن عراق را اخراج کرد و همین عامل سبب ورود گروهی از اساتید و طلاب حوزه نجف به ایران به ویژه حوزه علمیه قم شد. (رک:[[معاودین]]). این حرکت به همراه پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و نیز سخت‌گیری‌های حکومت بعثی بر حوزه نجف آينده مرجعیت را تحت تاثیر قرار داد و به مرور نقش ایران در مرجعیت پررنگ‌تر شد. پس از [[انتفاضه شعبانیه عراق|انتفاضه شعبانیه]] حکومت عراق سخت‌گیری‌های بیشتری بر حوزه‌ نجف اعمال کرد. در سال‌های نخست بعد از درگذشت خوئی و نیز محمد علی اراکی، دو تن از شاگردان خوئی ([[علی غروی تبریزی]] و [[مرتضی بروجردی]]) که به عنوان مرجع مطرح بودند هدف ترور قرار گرفته و کشته شدند. مدتی بعد نیز [[سید محمد صدر]] که از شاگردان [[سید محمد باقر صدر]] بود و مرجعیت او مورد قبول گروهی از شیعیان قرار گرفته بود کشته شد. این ترورها و فشارها عملا حوزه علمیه نجف را در انزوا قرار داد. با این حال هم‌چنان بخشی از مرجعیت شیعه در حوزه نجف باقی ماند. === پس از سقوط رژیم بعث ===بعد جنگ دوم خلیج فارس در سال ۲۰۰۰ م، نظام حاکم بر عراق تغییر کرد. در این دوران حوزه علمیه نجف از فشار خارج شد و طلاب از مناطق دیگر برای تحصیل به نجف رفتند. گروهی از استادان نیز که سال‌ها بود از عراق رانده شده بودن به عراق بازگشتند. یکی از متنفذترین مراجع شیعه در نجف [[سید علی حسینی سیستانی]] است که شاگرد خوئی بوده است. == مرجعیت در ایران== === شکل‌‌گیری حوزه علمیه قم===حوزه علمیه قم در دوران متاخر خود با ورود و سکونت [[عبدالکریم حائری یزدی]] در سال ۱۳۴۰ق شکل گرفت. با ورود او به قم بخشی از مرجعیت شیعه به ایران منتقل شد. او تا سال ۱۳۱۵ ش زنده بود. بعد از او سه تن از مدرسان و بزرگان حوزه قم به نام‌های [[سید صدرالدین صدر]]، [[سید محمد تقی خوانساری]] و [[سید محمد حجت]] اداره حوزه را بر عهده گرفتند. هیچ یک از این سه تن مرجعیت فراگیری نداشتند. در این دوران مرجعیت عمده در [[حوزه علمیه نجف]] و بر عهده [[سید ابوالحسن اصفهانی]](م ۱۳۶۵ق) بود. <ref>حائری، تشیع و مشروطیت در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۸۴</ref> با پیگیری و دعوت گروهی از علمای حوزه علمیه قم در سال ۱۳۶۴ ق [[سید حسین طباطبائی بروجردی]] که از شاگردان [[آخوند خراسانی]] بود به قم آمد. او بعد از اصفهانی تا سال ۱۳۴۰ش مرجعیت بسیار گسترده‌ای داشت و می‌توان گفت در اواخر عمر او مرجع متنفذ دیگری به جز او در عراق یا ایران وجود نداشت. <ref>قربانی، تاریخ تقلید در شیعه، ۱۳۹۴ش، ص۳۷۳</ref>[[پرونده:اعلام مرجعیت در روزنامه اطلاعات.jpg|بندانگشتی|تصویر صفحه اول روزنامه اطلاعات و اعلام [[مرجعیت]] بعد از درگذشت آیت الله [[محمدعلی اراکی]]]]حضور بروجردی حوزه علمیه قم را رونق داده بود.پس از درگذشت او چند نفر در ایران و عراق به عنوان مرجع تقلید مطرح شدند. در ایران به جز [[سید محمد هادی میلانی|آیت الله میلانی]] که ساکن مشهد بود سایر مراجع جزو [[مجتهدان]] حوزه علمیه قم بودند. مشهورترین ایشان عبارت بودند از: [[سید احمد خوانساری]] (م ۱۳۶۴ش)، [[سید کاظم شریعتمداری]] (م ۱۳۶۵ش)، [[سید روح الله موسوی خمینی|سید روح الله خمینی‌]] (م ۱۳۶۸ ش)، [[سید شهاب الدین مرعشی نجفی]] (م ۱۳۶۹ش) و [[سید محمد رضا گلپایگانی]] (م ۱۳۷۲ش). <ref>رک: جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌ها، ص۲۸۱</ref> روزنامه کیهان دو روز بعد از درگذشت آیت الله بروجردی در گزارشی از اوضاع مرجعیت اسامی برخی از [[مجتهدان]] شیعه که احتمال مرجعیت آنان می‌رفت منتشر کرد. <ref>روحانی، نهضت امام خمینی، ۱۳۸۶ش، ص۷۷ و ص۱۲۳۸ سند شماره ۱۱</ref> در سال ۱۳۷۳ش [[محمد علی اراکی]] آخرین بازمانده از شاگردان عبدالکریم حائری نیز درگذشت. از این پس افراد متعددی که بیشتر آن‌ها شاگردان بروجردی و خوئی بودند به عنوان مرجع تقلید مطرح شدند. و هر چند برخی از آن‌ها [[تقلید (فقه)|مقلدان]] بیشتری دارند ولی هیچ یک مرجعیت فراگیر جهانی ندارند. مشهورترین مراجع زنده در (اردیبهشت ۱۳۹۴ ش) عبارتند از: [[حسین وحید خراسانی]]، [[لطف الله صافی گلپایگانی]]، [[سید موسی شبیری زنجانی]]،[[سید علی خامنه‌ای]] و [[ناصر مکارم شیرازی]] در [[ایران]] و [[سید علی سیستانی]] در [[عراق]]. == پانویس=={{پانویس|2}} ==منابع=={{منابع}}* آبراهامیان، یرواند، تاریخ ایران مدرن، ترجمه: محمد ابراهیم فتاحی، تهران، نشر نی، ۱۳۹۲ش.* جعفریان، رسول، تشیع در عراق مرجعیت و ایران، تهران، موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، ۱۳۸۶ش.* جعفریان، رسول، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی در ایران، تهران، نشر علم، چاپ سیزدهم، زمستان ۱۳۸۹ش.* خمینی (امام)، سید روح الله، توضیح المسائل، تهران، ۱۴۲۶ق.* رحمان‌ستایش، محمدکاظم، «تقلید»، مندرج در دانشنامه جهان اسلام، ج۷، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۲ش.* روحانی، سید حمید، نهضت امام خمینی (دفتر اول)، تهران، موسسه چاپ و نشر عروج، ۱۳۸۶ش.* حائری، عبدالهادی، تشیع و مشروطیت در ایران، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۷ش.* رشیدرضا، محمد، الخلافة او الامامة العظمی، در الدولة و الخلافة فی الخطاب العربی، دراسة و تقدیم: وجیه کوثرانی، بیروت، دارالطلیعة، ۱۹۹۶م.* طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.* قربانی، محمدعلی، تاریخ تقلید در شیعه و سیر تحول آن، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۹۴ش.* نقیب‌زاده، سید احمد و امانی زوارم، وحید، نقش روحانیت شیعه در پیروزی انقلاب اسلامی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۲ش.{{پایان}} {{مراجع تقلید شیعه}}{{حوزه علمیه}}{{اصطلاحات فقهی}}[[ar:المرجعية الدينية]][[en:Marja'iyya]][[fr:Marja'iyya]][[id:Marja' Taklid]] <onlyinclude>{{درجه‌بندی | پیوند = <!--ندارد، ناقص، کامل-->کامل | رده = <!--ندارد، ناقص، کامل-->ناقص | جعبه اطلاعات = <!--نمی‌خواهد، ندارد، دارد-->نمی‌خواهد | عکس = <!--نمی‌خواهد، ندارد، دارد-->دارد | ناوبری = <!--ندارد، دارد-->دارد | رعایت شیوه‌نامه ارجاع = <!--ندارد، دارد-->دارد | کپی‌کاری = <!--از منبع مردود، از منبع خوب، ندارد-->ندارد | استناد به منابع مناسب = <!--ندارد، ناقص، کامل-->ناقص | جانبداری = <!--دارد، ندارد-->ندارد | رسا بودن = <!--ندارد، دارد-->ندارد | جامعیت = <!--ندارد، دارد-->ندارد | زیاده‌نویسی = <!--دارد، ندارد-->دارد | تاریخ خوبیدگی =<!--{{subst:#time:xij xiF xiY}}--> | تاریخ برتر شدن =<!--{{subst:#time:xij xiF xiY}}--> | توضیحات = }}</onlyinclude> [[رده:مقاله‌های بنیادین ویکی‌شیعه]][[رده:مرجعیت]][[رده:اصطلاحات فقهی]][[رده:القاب روحانیان شیعه]][[رده:مناصب شرعی]][[رده:احکام اجتهاد و تقلید]]
16,223
ترامیم